Ulubiona muzyka gra w tle, spotkanie ze znajomymi mija spokojnie, a nawet dobra wiadomość nie wywołuje radości? Taki zanik przyjemności może przypominać anhedonię, choć podobne odczucia mogą mieć różne przyczyny i nie wystarczają same w sobie do rozpoznania choroby.
Utrata przyjemności zasługuje na uwagę, zwłaszcza gdy utrudnia codzienne życie
- Anhedonia oznacza osłabienie lub utratę zdolności odczuwania przyjemności.
- Brak ochoty na aktywność i brak przyjemności podczas niej mogą być odrębnymi doświadczeniami.
- Utrzymujące się objawy lub pogorszenie codziennego funkcjonowania są powodem do kontaktu ze specjalistą.
- Myśli o samookaleczeniu lub samobójstwie wymagają natychmiastowej pomocy.
Anhedonia może odbierać radość, ale też chęć do działania
Niektóre osoby przestają czerpać przyjemność z rzeczy, które wcześniej lubiły: jedzenia, muzyki, hobby, bliskości czy spotkań. Inne nadal potrafią poczuć coś miłego w trakcie aktywności, lecz trudno im się do niej zabrać albo cieszyć się na samą myśl o niej. Anhedonia może obejmować oba te doświadczenia.
To rozróżnienie opisują badacze zajmujący się przetwarzaniem nagrody. W przeglądzie naukowym przedstawiono różnicę między przyjemnością antycypacyjną, czyli oczekiwaniem na coś przyjemnego („chcę”), a konsumpcyjną, czyli przyjemnością odczuwaną w danej chwili („lubię”). W praktyce możesz więc nie mieć ochoty wyjść na spacer, a po wyjściu odczuć chwilę ulgi lub przyjemności. Sam brak motywacji nie przesądza, że każda aktywność przestała cieszyć.
Uważam, że to rozróżnienie pomaga opisać problem bez obwiniania się o lenistwo. Zamiast mówić sobie „nic mi się nie chce”, spróbuj zauważyć, czy trudniej zacząć, czy również samo doświadczenie stało się obojętne.
Utrata przyjemności jest objawem, a nie samodzielną diagnozą
Podobne odczucia mogą pojawiać się w depresji, ale też towarzyszyć innym problemom zdrowotnym, silnemu stresowi, przemęczeniu albo zmianom w przyjmowanych lekach. Dlatego istotne jest, kiedy objaw się zaczął, jak długo trwa i czy występują obok niego inne zmiany, na przykład w śnie, apetycie, energii lub koncentracji.
Wytyczne NICE dotyczące depresji u dorosłych wskazują, że ocena nie powinna opierać się wyłącznie na zliczaniu objawów. Znaczenie mają także ich nasilenie, czas trwania, przebieg i wcześniejsza historia zdrowia. Z kolei informacje National Institute of Mental Health o depresji opisują utrzymujące się przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie objawy jako część kryteriów diagnostycznych depresji. Nie oznacza to, że trzeba czekać dwa tygodnie z szukaniem pomocy, szczególnie gdy stan szybko się pogarsza.
Przy rozmowie ze specjalistą przydatny bywa prosty zapis: od kiedy trwa zmiana, co przestało cieszyć, czy pojawia się choć chwilowa przyjemność oraz jak objawy wpływają na codzienne obowiązki. Nie służy on do samodzielnego postawienia diagnozy, ale może ułatwić opisanie tego, co trudno uchwycić jednym słowem.
Rodzaj trudności podpowiada, co dokładnie opisać
„Nic mnie nie cieszy” może oznaczać różne rzeczy. Jeden przykład: planujesz spotkanie, ale nie czujesz radości na samą myśl o nim. Inny: idziesz na spotkanie, lecz rozmowa i obecność bliskich również wydają się obojętne. Taka różnica nie ustala przyczyny, ale daje specjaliście bardziej użyteczny punkt wyjścia.
| Sytuacja lub objaw | Co może oznaczać | Co zrobić |
|---|---|---|
| Trudno czekać na ulubione zajęcia, choć czasem przynoszą ulgę, gdy już się zaczną | Osłabione oczekiwanie na przyjemność lub motywacja | Opisz, co dzieje się przed aktywnością i w jej trakcie |
| Aktywność, która wcześniej cieszyła, stała się obojętna | Możliwe osłabienie odczuwania przyjemności | Zwróć uwagę, czy zmiana obejmuje wiele obszarów życia i czy wpływa na codzienne funkcjonowanie |
| Oprócz zobojętnienia pojawiły się zmiany snu, energii, apetytu lub koncentracji | Objawy mogą wymagać szerszej oceny zdrowia psychicznego lub fizycznego | Umów konsultację z lekarzem lub specjalistą zdrowia psychicznego |
| Zmiana zaczęła się po włączeniu leku lub zmianie jego dawki | Możliwy związek z leczeniem, wymagający oceny | Skontaktuj się z osobą prowadzącą leczenie; nie odstawiaj leku samodzielnie |
Jeśli zmianom nastroju towarzyszą okresy wyraźnie podwyższonego napędu, małej potrzeby snu lub impulsywnych zachowań, powiedz o tym podczas konsultacji. W takim obrazie specjalista może oceniać również ChAD, czyli chorobę afektywną dwubiegunową. Sama anhedonia nie pozwala rozstrzygnąć, z jakim zaburzeniem masz do czynienia.
Po pomoc możesz zgłosić się bez czekania na pewną diagnozę
Jeśli utrata przyjemności utrzymuje się, narasta albo utrudnia pracę, naukę, samoopiekę czy relacje, umów konsultację z lekarzem rodzinnym, psychiatrą lub psychologiem. Psychiatra może ocenić stan zdrowia i zaproponować dalsze postępowanie; psycholog lub psychoterapeuta pomaga przyjrzeć się objawom i ich wpływowi na życie. Nie musisz samodzielnie ustalać, czy to już depresja.
Podczas rozmowy opowiedz o początku zmiany, jej przebiegu, lekach i innych objawach. Jeśli konsultacja nie przyniesie jasnej odpowiedzi, a trudności nadal trwają, wróć po pomoc i powiedz, co się zmieniło. Ocena może wymagać szerszego spojrzenia na zdrowie, a nie jednego testu lub pojedynczego objawu.
W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub obawy, że możesz zrobić sobie krzywdę, zadzwoń pod 112 lub 999 albo zgłoś się do izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym. Pacjent.gov.pl podaje również numer Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym: 800 70 2222, czynny bezpłatnie przez całą dobę. W kryzysie nie zostawaj z tym samodzielnie.
Małe kroki mogą ułatwić doczekanie konsultacji
Gdy codzienne sprawy zaczynają przytłaczać, wybierz jedno małe zadanie: zjedz coś prostego, wyjdź na krótki spacer albo napisz do zaufanej osoby. Nie traktuj tego jako testu, który ma dowieść, że „wszystko jest w porządku”. Brak szybkiej poprawy nie oznacza, że problem jest błahy ani że robisz coś źle.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani specjalisty zdrowia psychicznego. Jeśli niepokoi Cię utrata zdolności odczuwania przyjemności, skonsultuj objawy ze specjalistą, zamiast samodzielnie dobierać leczenie lub odstawiać przepisane leki.
